Demencja to szeroki termin określający osłabienie funkcji poznawczych, które występuje w przebiegu licznych chorób układu nerwowego, przy czym najczęściej kojarzy się ją z chorobą Alzheimera, odpowiadającą za 70% przypadków demencji.

 

CZEMU W OGÓLE ZAPRZĄTAĆ SOBIE TYM GŁOWĘ?

Obecnie na świecie żyje około 50 milionów osób z demencją, a przewiduje się, że do roku 2050 liczba chorych zwiększy się blisko 3-krotnie [1]. Zaburzenia poznawcze przekładają się na utrudnione funkcjonowanie dotkniętych nimi osób w społeczeństwie i jednocześnie stanowią duże obciążenie dla ich opiekunów.

W 2012 r. choroba Alzheimera zajęła 6. miejsce na liście chorób będących najczęstszą przyczyną zgonu w Stanach Zjednoczonych [2]. Światowe koszty związane z chorobą w 2019 roku oszacowano na 1 trylion dolarów [3]. Według wcześniejszych szacunków skuteczna strategia prewencyjna mogłaby zmniejszyć je aż o 20% [4]. Nie ma zatem wątpliwości, że demencja stanowi istotny problem zdrowia publicznego.

Jak najwcześniejsze działania prewencyjne mają znaczenie o tyle, że początek zmian otępiennych może mieć miejsce nawet na 20 lat przed wystąpieniem objawów choroby Alzheimera [5]. W prewencji zaburzeń poznawczych związanych z demencją kluczowe znaczenie mają między innymi aktywność intelektualna, fizyczna, odpowiednia ilość snu, utrzymywanie relacji społecznych oraz sposób żywienia. Mimo że możliwości poznawcze naturalnie zmniejszają się z wiekiem, manifestacja otępienia, nawet u osób podatnych genetycznie, nie jest nieunikniona.

 

JAK STARZEJE SIĘ MÓZG?

Starzenie mózgu jest zróżnicowane indywidualnie i w różnym stopniu obejmuje poszczególne jego struktury. Z wiekiem dochodzi do zwolnienia przepływu krwi w jego obrębie, a metabolizm tlenu i glukozy jest coraz mniej wydajny. Zmniejsza się synteza neuroprzekaźników, w tym acetylocholiny i dopaminy, a także wrażliwość i gęstość receptorów dla nich w hipokampie, korze mózgowej i móżdżku. Oprócz degeneracji synaptycznej, z czasem zostaje zaburzone także przewodnictwo elektryczne i proces komunikacji neuronów z odżywiającym je glejem [6, 7]. Dla prawidłowego metabolizmu komórek bardzo istotne jest zrównoważenie procesu syntezy i degradacji białek. W przebiegu starzenia neuronów następuje akumulacja uszkodzonych białek, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz nich. Ma to miejsce, ponieważ zdolność do ich enzymatycznej degradacji obniża się z wiekiem. W następstwie w neuronach zwiększa się poziom stresu oksydacyjnego. W ten sposób zostaje wywołana odpowiedź układu immunologicznego, która inicjuje przewlekły stan zapalny. Dodatkowo, z upływem czasu zwiększa się aktywacja mikrogleju i synteza cytokin prozapalnych oraz podnosi się poziom glikokortykosteroidów, co pogłębia problem chronicznego stanu zapalnego. Układ nerwowy posiada mechanizmy neuroprotekcyjne, jednak gdy poziom stresu przekroczy możliwości ochrony, dochodzi do utraty neuronów i połączeń synaptycznych [7].

Zmiany w układzie nerwowym nie zawsze jednak muszą wiązać się z osłabieniem funkcji poznawczych ze względu na obecność mechanizmów adaptacyjnych oraz kompensacyjnych. Na przykład, aby poprawnie wykonać zadanie poznawcze, osoby starsze angażują dodatkowe obszary mózgowia w porównaniu z osobami młodymi [5]. W układzie nerwowym osoby zdrowej obecne są również mechanizmy chroniące przed patologicznymi zmianami, w tym przed uszkadzaniem i obumieraniem neuronów, które nasila się w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych. Zapewniają one tym samym starzenie fizjologiczne, które wiąże się jedynie z niewielkim pogorszeniem funkcji poznawczych, możliwym do odłożenia w czasie [7].

 

JAK SPOWOLNIĆ TO STARZENIE?

Na szybkość starzenia mózgu oraz ryzyko manifestacji otępienia, spośród niemodyfikowalnych czynników ryzyka, najistotniejszy wpływ wydają się mieć wiek i geny. Występowanie demencji zwiększa się wykładniczo, od około 1% u osób w wieku 65-69 lat do 30% u osób powyżej 90 r.ż. [8]. Obecność allelu ε4 genu kodującego apolipoproteinę E jest z kolei najlepiej poznanym genetycznym czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera, istotnie predysponując ich nosicieli do zachorowania.

Tempo starzenia ośrodkowego układu nerwowego jest natomimast determinowane również przez szereg modyfikowalnych czynników. Spośród nich, najistotniejsza dla jego plastyczności (neurogenezy) wydaje się stymulacja intelektualna, najlepiej podejmowana już od okresu dzieciństwa. Im mózg jest bardziej plastyczny, tym większa jest jego rezerwa poznawcza i tym samym – późniejsze wystąpienie zaburzeń kognitywnych. Znaczące są także aktywność fizyczna oraz odpowiednia ilość snu, a także unikanie palenia tytoniu i nadmiaru alkoholu, relacje społeczne, zmniejszanie ekspozycji na stres oraz odpowiednia dieta, która stanowi czynnik o dużym potencjale prewencyjnym [5].

Regularna aktywność fizyczna sprzyja neurogenezie w każdym wieku. Może jednak wpływać na funkcje umysłowe w różny sposób, zależnie od jej rodzaju. Na przykład, treningi aerobowe prowadzą do zwiększenia objętości struktur przedczołowych i hipokampa [9]. W przypadku snu, wyniki szeroko zakrojonego badania pokazują, że zarówno jego niedobór (poniżej 5 godzin) jak i nadmiar (powyżej 9 godzin), wiąże się z szybszym o 2 lata wystąpieniem zmian neurodegeneracyjnych [6]. Stres natomiast prowadzi do podwyższenia poziomu glikokortykosteroidów, które powodują zaburzenia fizjologiczne w obrębie neuronów. Hormony stresu w niewielkich ilościach mają właściwości przeciwzapalne, lecz przewlekłe narażenie na ich duże dawki ma odwrotny skutek i prowadzi między innymi do patologicznych zmian struktur hipokampa [7, 5,10]. Ich poziom oraz stopień nasilenia stanu zapalnego w obrębie ośrodkowego układu nerwowego zależy również od diety [11], co jest przykładem na to, że poszczególne elementy stylu życia oddziałują synergistycznie.

 

DIETA W PREWENCJI ZABURZEŃ POZNAWCZYCH

Związane z wiekiem obniżenie zdolności intelektualnych nasila się w przypadku występowania chorób takich jak cukrzyca typu 2 czy choroby układu krążenia. Interwencje żywieniowe skierowane na utrzymanie prawidłowej masy ciała, zapobieganie zaburzeniom lipidowym i insulinooporności mają więc pierwszorzędne znaczenie w zakresie profilaktyki zaburzeń neurodegeneracyjnych. Z pewnością punktem wyjścia może być zatem przestrzeganie diety zbilansowanej, zalecanej każdej zdrowej osobie. Natomiast niektóre składniki żywności będą mieć szczególnie istotny wpływ na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Poniżej przedstawiam krótkie podsumowanie tego, co jak dotąd wiadomo.

Powyższe zestawienie to jedynie zajawka przed kolejnym wpisem, w którym powiem dokładniej o aspektach żywieniowych w kontekście zdolności poznawczych, w tym o kwestiach bardziej kontrowersyjncyh. Zwrócę uwagę na konkretne składniki i żywieniowe strategie: dietę śródziemnomorską, MIND, DASH, z ograniczoną kalorycznością, wegetariańską  i  ketogeniczną.

Jeśli uważasz ten tekst za wartościowy, prześlij go komuś, kto również może go docenić 🙂

***

Źródła:

  1. Prince M., Comas-Herrera A., Knapp M., Guerchet M., Karagiannidou M. World Alzheimer Report 2016
  2. Jarosz M. (red.).: Dietetyka. Żywność, żywienie w prewencji i leczeniu. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017
  3. https://www.alz.co.uk/research/WorldAlzheimerReport2019.pdf
  4. Sobów T. Modyfikowalne czynniki ryzyka rozwoju zaburzeń funkcji poznawczych: co możemy zrobić, aby uniknąć otępienia? Aktualn Neurol 2006, 6 (2), p. 88-94.
  5. Szepietowska E. M.: Czy mniej znaczy gorzej? Starzenie się z perspektywy neurobiologicznej. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Sectio J 2009, XXII: 9–22
  6. Piesiak W.: Genetyka starzenia się mózgu. Annales Academiae Medicae Stetinensis 2013, (2013): 56–66
  7. Sunderland P., Piechota M.: Starzenie Neuronów. Postępy Biochemii 2014, 60(2): 177–86
  8. Petersson S., Philippou E.: Mediterranean Diet , Cognitive Function , and Dementia: A Systematic Review of the Evidence. Advances in Nutrition 2016, (7): 889–904
  9. Wiktorczyk P.: Wpływ aktywności fizycznej na funkcje poznawcze. Annales Academiae Medicae Stetinensis 2013 (2013): 124–30
  10. Yehuda S., Rabinovitz S., Mostofsky D. I.: Mediation of Cognitive Function by High Fat Diet Following Stress and Inflammation. Nutritional Neuroscience 2005, 8(5–6): 309–15
  11. Vasconcelos A.R.,Cabral-Costa J. V., Mazucanti C. H., Scavone C., Kawamoto E. M.: The Role of Steroid Hormones in the Modulation of Neuroinflammation by Dietary Interventions. Frontiers in Endocrinology 2016, 7(Feb):9

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *